Giá trị thực, giá trị danh nghĩa, giá trị có điều kiện

Tựa đề của bài viết này lạm dụng một số thuật ngữ của bộ môn Kinh tế – như GDP thực và GDP danh nghĩa. Nhưng thực ra những gì mình viết dưới đây không liên quan gì đến những giá trị kinh tế.

Sau một tuần dài thi cử vất vả, suốt ngày làm bạn với sách vở, thì cuối cùng mình cũng đã có thời gian để ngồi xuống, uống ly café từ từ, và suy nghĩ về những câu hỏi mình đã trăn trở vài tuần nay. Bài viết này là cố gắng đầu tiên của mình để trả lời câu hỏi:“những thành tích nào có giá trị thật, và thành tích nào không?”

Trước tiên mình xin giải thích hoàn cảnh của câu hỏi này. Sự thật là mấy tuần này, mỗi khi bận rộn, mình lại cố gắng nghĩ xem thử mình có những giá trị nào, hoặc giả như có một thị trường để mua bán giá trị con người, mình sẽ đáng giá bao nhiêu. Vì thế mình thử tưởng tượng một thế giới không có mình, thì thế giới ấy sẽ trông như thế nào? Thực ra, mình nghĩ thế giới không có mình cũng sẽ không khác mấy so với thế giới bây giờ. Ví dụ như, khoa Kinh tế của trường mình chắc cũng sẽ là cái khoa nằm ở tòa nhà Fisher của trường, dù có hay không có một thằng sinh viên học kinh tế vĩ mô và biết một hay hai điều về kinh tế.

Sau đó mình lại nghĩ về rất nhiều người bạn. Nhiều bạn ở Việt Nam đã và đang tích cực tham gia tổ chức nhiều dự án, giúp ích nhiều cộng đồng nghèo. Sau đó có nhiều bạn bè UWC đi khắp các nơi trên thế giới và cố gắng để đấu tranh cho các vấn đề xã hội mà các bạn mong muốn thay đổi. Rồi tiếp đến có các bạn sinh viên Princeton đã lập nên những khởi nghiệp của riêng mình.

Rồi tiếp đến có mình, người mà, với cây bút, tờ giấy, và vài chương trình máy tính ráng giải một phương trình vi phân hay học về lý thuyết tối ưu động của lý thuyết kinh tế vĩ mô. Mình bắt đầu cảm thấy mất kiên nhẫn, và chắc mình sẽ mất kiên nhẫn nhiều lần nữa trong 6 năm tới ở trường sau đại học.

Vì thế, mình cố gắng làm một điều có ích cho bản thân: phân loại những điều mình đã đạt được để xem mình có làm được điều gì có giá trị thực hay chưa. Điều đầu tiên mình phân vân là chuyện mình được vào học ở Princeton. Thành tích này được gọi là gì?

Sau nhiều suy nghĩ mình kết luận rằng thành tích này chỉ có ‘giá trị có điều kiện’. Mình sẽ định nghĩa khái niệm này sau khi giải thích rõ hơn về nó.

Khi còn học trung học cơ sở, mình cố gắng thật nhiều để vào trường phổ thông tốt. Sau đó mình cố gắng để vào trường đại học tốt. Bây giờ thì mình đang cố gắng vào trường cao học tốt, sau đó thì chắc sẽ cố kiếm việc làm tốt, vân vân và vân vân. Những mục tiêu này là một dòng chảy không ngừng nghỉ những ước mong của con người, và hiện hữu ở mọi người. Mỗi chúng ta ai ai cũng đã từng đi theo dòng chảy này trước khi dừng lại ở một điểm nào đó. Điều quan trọng là, chúng ta nên dừng ở đâu?

Nếu nói suông, không ai có thể kết luận rằng dừng lại ở đại học thì tốt hơn trường phổ thông, hay ở cao học thì tốt hơn đại học, vì cuộc đời đã chứng tỏ rằng có nhiều thành công và thất bại ở mỗi trường hợp. Có những người chỉ học hết phổ thông, nhưng rất thành công trong kinh doanh, và có người học hết tiến sĩ, nhưng không thành công mấy trong mọi thứ (đặc biệt là vô số tiến sĩ Việt Nam), kể cả ở vai trò chính của một người tiến sĩ: viết một bài nghiên cứu có ích.

Nếu như thế, yếu tố nào quyết định giá trị của việc được chọn vào một ngôi trường tốt, như ĐH Princeton, chẳng hạn? Để trả lời câu hỏi này, giả sử rằng sau khi tốt nghiệp đại học, mình đi về nhà và quyết định làm một nghệ sĩ viết nhạc (đang lấy thí dụ thôi), thì việc mình vào ĐH Princeton hay một đại học nào của Việt Nam không có sự khác biệt. Vậy rõ ràng việc mình vào ĐH Princeton không có một giá trị thực nào, mà chỉ có giá trị có điều kiện, vì giá trị của việc vào được ĐH Princeton phụ thuộc vào giá trị của những việc mình làm được sau khi học ở Princeton.

Như vậy, có thể định nghĩa giá trị có điều kiện là những giá trị mà ý nghĩa của nó phụ thuộc mạnh mẽ vào những giác trị khác. Giá trị có điều kiện thường nguy hiểm, vì nó dễ khiến người ta lầm tưởng bản thân nó là giá trị thực. Chính vì điều này mình không thích khi nhiều bạn gọi nhau bằng công thức “tên + tên trường,” ví như một số bạn Việt Nam gọi mình là “Vũ Princeton” cứ như rằng cái trường là giá trị của mình. Nó không phải.

21 tuổi đời là một giai đoạn của cuộc đời khi mà hầu hết những giá trị mỗi chúng ta mang trên mình là có điều kiện, và bản thân chúng ta là những người quyết định rằng những giá trị đó sẽ trở nên giá trị thực hay giá trị danh nghĩa.

Mình định nghĩa giá trị thực của một người là những điều mà tạo nên một ảnh hưởng nhất định đối người đó, gia đình và bạn bè, hay cộng đồng của người đó, còn giá trị danh nghĩa của một người là những điều nghe tên có vẻ tốt, nhưng nếu giá trị ấy không tồn tại thì cuộc sống của người ấy, gia đình, mọi người liên quan và cộng đồng xung quanh sẽ không có gì thay đổi.

Chẳng hạn như, điểm số mà mình cố gắng thật nhiều và dành rất nhiều thời gian để đạt được sẽ không có ý nghĩa gì nếu mình không vào được trường sau đại học tốt (điều này lại là một giá trị có điều kiện khác). Một ví dụ khác, kiến thức mình đã học về tối ưu hóa động, chuỗi Markov hay những lý thuyết kinh tế vĩ mô khác sẽ chỉ có giá trị thực nếu mình có thể dùng nó để viết được một bài nghiên cứu mà đóng góp được một sự hiểu biết mới mẻ; nếu không chúng chỉ có giá trị danh nghĩa mà thôi, vì nếu không được sử dụng thì  dù có học hay không học các kiến thức trên, thì cuộc sống của mình, mọi người và hòa bình thế giới sẽ không có gì thay đổi.

Thông thường, bất cứ ai muốn hướng tới một ‘cuộc sống vui vẻ,’ cuộc sống có phẩm giá (theo Aristotle – cuộc sống tốt nhất là cuộc sống vui vẻ, là cuộc sống của phẩm giá) đều muốn hướng tới những giá trị thực thay vì danh nghĩa.

Vấn đề ở đây là (1) đôi khi chúng ta quên mất mình đang cố gắng làm gì (bị mất phương hướng), hoặc (2) lầm tưởng rằng những giá trị có điều kiện và giá trị danh nghĩa là giá trị thực. Vấn đề thứ nhất (vấn đề mình đang có) là thông thường với mỗi người trong một thời gian ngắn, nhưng vấn đề thứ hai là nguy hiểm, vì khi đó chúng ta sẽ dừng lại, không hướng tới điều gì thực. Vậy nên, điều quan trọng nhất đối với mỗi người ở mọi thời điểm là biết được những giá trị mình có, giá trị nào là thực, là danh nghĩa, là có điều kiện.

Chỉ một chút suy nghĩ khi có ít thời gian rỗi.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s